Michiel Verbeek

24 aug

De provincie Groningen en de stad Groningen willen graag dat Haren heringedeeld wordt bij Groningen. Haren wil dat niet. Het Salomonsoordeel is aan de Tweede Kamer. Het is te hopen dat de TK weet te ontkomen aan de dogma’s van de gedwongen herindeling.

 

We leven in een netwerksamenwerking. Dat vraagt om organisaties die snel kunnen schakelen vanwege veranderende omstandigheden. Ze moeten gericht zijn op samenwerken. Slim samenwerken is het nieuwe concurreren. Commerciële organisaties moeten oppassen voor het zogenaamde ‘Kodak-effect’. Dat heeft niet te maken met het niet op tijd overstappen op nieuwe ontwikkelingen, maar te lang vertrouwen op het oude vertrouwde! De blockchain technologie is nog in een pril beginstadium, maar belooft samenwerking en transacties naar een compleet ander niveau te tillen. En wat is het antwoord in de publieke sector op organisatie uitdagingen? Opschalen en herindelen! Dat is jammer en betekent te lang vasthouden aan het vertrouwde!

In 1996 schreef professor Bas Denters een essay over herindeling onder de titel: Het succes van falend beleid. Hij concludeert in het essay: ‘Het succes van gemeentelijk herindelingsbeleid kan moeilijk worden herleid uit de overtuigende argumentatie die aan het beleid ten grondslag ligt’. Ruim 20 jaar later is de situatie niet veel anders geworden. Geen overtuigende argumentatie, maar wel heel veel evaluatieonderzoek. Drie belangrijke conclusies rollen daar steevast uit: 1. Herindeling levert geen lagere kosten op voor burgers; 2. De burgertevredenheid in dienstverlening neemt niet toe en 3. De afstand burger-bestuur wordt groter en komt tot uitdrukking in een lagere opkomst bij verkiezingen. Onderzoeker bij het SCP (Sociaal Cultureel Planbureau), Pepijn van Houwelingen, vroeg zich in een artikel over herindeling af: Als een land als Liechtenstein met nog geen 40.000 inwoners blijkbaar voldoende bestuurskracht in huis heeft om succesvol te zijn, waarom moeten Nederlandse gemeenten, met nog geen fractie van de bevoegdheden en verantwoordelijkheden van deze soevereine staat, dan per se opschalen naar een meer dan dubbel inwonersniveau?

 

Er zijn ook hele verstandige herindelingen

Natuurlijk zijn er in het verleden herindelingen geweest waar niet aan te ontkomen was. Een gemeente is per slot van rekening onderdeel van de totale bestuur van het land. Dat brengt taken met zich mee. Als een gemeente die niet goed kan uitvoeren ligt samenvoeging met een andere gemeente voor de hand. Maar omdat we nauwelijks andere instrumenten toelaten in de overheidssector wordt bij een beetje onwillige gemeente dwang ingezet en worden inhoudelijke argumenten en nadenken over creatieve alternatieven aan de kant gezet. De meest plausibele verklaring daarvoor is dat wij in Nederland klem zitten in vier bestuurlijke dogma’s: 1. Democratie is representatie. 2. Er mag geen vierde bestuurslaag bijkomen (tussen Rijk en provincie of tussen provincie en gemeente). 3. Besturen gebeurt territoriaal en niet anders 4. Complexiteit is fout.

Democratie is meer dan alleen verkiezingen

Democratie is meer dan verkiezingen. Democratie betekent invloed op het besluitvormingsproces. Als burgers, bedrijven of maatschappelijke organisaties tijdens een besluitvormingsproces de kans krijgen om invloed uit te oefenen en het proces verloopt transparant, dan zal de uitkomst van het proces sneller geaccepteerd worden. Ook al krijg je niet je zin! Invloed organiseren van belanghebbenden, betrokkenen en belangstellenden moet in de genen van iedere ambtenaar en bestuurder zitten. Voortdurend op zoek naar nieuwe vormen van informatievoorziening en interactie. Nieuwe vormen van interactie en faciliteren van burgerinitiatieven zal het democratische gehalte van het bestuur enorm verbeteren. Dat gaat ruim voorbij aan alleen verkiezingen voor een democratisch verkozen orgaan.  

Strategische allianties

Intergemeentelijke samenwerking wordt soms warm bepleit, maar anderzijds weer verdoemd vanwege de gruwel van de lappendeken aan gemeenschappelijke regelingen zonder democratische legitimiteit. Voor sommige onderwerpen bieden organisaties tussen Rijk en provincie of tussen provincie en gemeente prima oplossingen voor hele specifieke problemen en uitdagingen. De beperkte focus kan leiden tot zeer efficiënte organisatie. De angst voor een extra bestuurslaag houdt alle creatieve oplossingen tegen.

Van territoriaal naar functioneel

Het denken over strategische allianties afhankelijk van het onderwerp wordt ernstig belemmerd door het bekrompen territoriale denken. Nieuwe vormen van lokaal verlengd bestuur lopen al snel schikbreuk op het argument van de lappendeken en beperkte democratische legitimatie. Het wordt tijd voor functionele alternatieven. Voor de gemeentelijke dienstverlening maakt het nogal uit of het om belastinginning gaat of over de dienstverlening van de plantsoenendienst of individueel maatwerk in het sociaal domein. Belastinginning betreft routinematige werkzaamheden. De kosten kunnen worden beperkt door ‘economies of scale’. Uitbesteding aan een functionele organisatie is goedkoop en slim. Voor het individuele maatwerk in het sociaal domein is de kleine lokale schaal juist de bedoeling vanuit de gedachte van de decentralisaties. Een moderne gemeente bestuurt een bepaald grondgebied, maar organiseert dienstverlening afhankelijk van het onderwerp in allianties. Soms samen met andere gemeenten, maar soms ook met maatschappelijke organisaties, burgerinitiatieven of marktpartijen en soms in hybride constructies. Dat is geen uitzondering, maar regel!

Complexiteit vraagt nieuwe organisatie

Het onderwerp is bepalend voor de organisatie! Het vierde dogma is ‘complexiteit is fout’. Alles onder de hoede van een groot territoriaal bestuur gebied is eenvoudig. Ontstaan er grensproblemen, dan is opschaling een eenvoudige oplossing. De nadelen van groot, log en te veel coördinatieproblemen wegen blijkbaar niet op tegen de eenvoud van opschalen. De samenleving is complexer geworden en zal niet snel veel simpeler worden. Juist door de complexiteit van de samenleving zal in een netwerksamenleving intelligente bestuur opties moeten worden bedacht. Het tegemoet treden van complexiteit met alleen het antwoord opschalen is een beetje beperkt. Een uiterst interessante ontwikkeling is de technologie van de blockchain. Die zal de voordelen van groot, groter, grootst volkomen tenietdoen.

 

Met kwaliteitsbeoordeling op weg naar lerende organisaties

Gemeenten moeten aan bepaalde kwaliteiten voldoen. Als een gemeente er een potje van maakt dan moet er ingegrepen kunnen worden. Dus geen volledige autonomie op lokaal niveau. In de afgelopen jaren hebben veel gemeenten zich onderworpen aan zogenaamde bestuurskrachtonderzoeken. Om de kwaliteit van de lokale overheid te garanderen zou een regelmatige toets een optie kunnen zijn. Daarvoor zou het model van PWC en de universiteit van Tilburg kunnen worden gebruikt. Dit instrument zou prima ingezet kunnen worden in een traject naar de gemeente als ‘lerende organisatie’. Bijvoorbeeld om de 3 of 4 jaar een audit door een externe partij of door een auditcommissie samengesteld uit ambtenaren en bestuurders van andere gemeenten. Na een degelijke training zouden bestuurders en ambtenaren bij elkaar in de keuken kunnen kijken. Voor de auditeurs is dit ook heel leerzaam voor het ontwikkelen van een ‘lerende organisatie’ binnen de eigen gemeenten. Het model van PWC en de universiteit van Tilburg kent 5 rollen en 7 beleidsterreinen voor onderzoek.

 

De gemeente Haren lijkt de dupe te worden van de vier dogma’s

De gemeente Haren wil graag zelfstandig blijven, omdat ze prima in staat is om de gemeentelijke taken en de taken op basis van eigen ambities op goed niveau uit te voeren. Het kan en ruim 75% van de inwoners wil het. Harenaars hechten aan eigenaarschap en autonomie in de directe leefomgeving. Haren is een unieke gemeente van bijna 20.000 inwoners. Er is geen vergelijkbare gemeente van die omvang met zoveel voorzieningen. Niet voor niets is Haren sinds de start van het onderzoek van Elsevier jaar in jaar uit de beste woongemeente van de provincie Groningen en in 2017 de op twee na beste woongemeente van Nederland. Haren heeft in de periode 2009 t/m 2013 een financieel kwetsbare periode gehad, maar heeft inmiddels het lek boven en bouwt gestaag aan een solide financiële situatie met een solvabiliteitsratio van 30%. Het COELO heeft geconcludeerd dat de gemeente Haren door eigen beleid in een financieel zwakke positie is terechtgekomen en door eigen beleid daar ook weer uit kan komen. En dat laat Haren zien!

De provincie Groningen en de stad Groningen willen graag een herindeling van Haren bij Groningen. Vanwege ruimte, voor een evenwichtiger bevolkingsopbouw van de stad, het financiële potentieel en vanwege een grotere diversiteit van leef- en woonmilieu’s. Een objectieve en eerlijke uitwisseling van argumenten heeft niet plaatsgevonden tussen provinciale bestuurders en vertegenwoordigers van de gemeente Haren. De provincie was bezig met een grootschalige herindeling van de provincie. Een protesterende gemeente Haren werd niet geaccepteerd. De tunnelvisie van de provincie ontnam de provinciale bestuurders van zicht op en aandacht voor degelijke onderbouwde argumenten. Vanuit het ministerie van BZK komen signalen van het trouw volgen van de provincie. Wij, in Haren, dachten altijd dat ‘van onderop’ betekende dat betrokken gemeenten akkoord moesten zijn. Maar het ministerie laat doorschemeren dat voor ‘van onderop’ steun van de provincie voldoende is. Niet best voor het vertrouwen in het bestuur! Het is niet ondenkbaar dat het ministerie zich laat leiden door de dogma’s van de gedwongen herindeling. Het alleen gooien op financiële tekortkomingen zal het ministerie niet aandurven. De gemeente Haren heeft in de afgelopen drie jaar al laten zien dat de financiën weer op koers liggen, zonder zware ingrepen in het voorzieningenpakket. Er rest nog de combinatie van beperkte bestuurskracht en onvoldoende steun in de regio. Er zal beweerd worden dat Haren zal moeten samenwerken met andere gemeenten en dat die daar niet voor voelen nadat ze zelf heringedeeld zijn. Dat is een flauwekul argument, want als gemeenten rondom Haren heringedeeld zijn, dan ontstaan er nieuwe verhoudingen. In het kader van nieuwe organisatie-inzichten zal soms samengewerkt worden met andere gemeenten en soms met marktpartijen. Maar altijd op basis van zakelijke afspraken.  

Gaat de gemeente Haren ook de dupe worden van de dogma’s van gedwongen herindeling, of zal de Tweede Kamer de tunnelvisie van bestuurlijk Nederland weten te doorbreken? Het zou fijn zijn voor Haren als de Tweede Kamer de dogma’s inziet en zich er niet door laat gijzelen. Dat zou ook heel goed zijn voor bestuurlijk Nederland!

 

Michiel Verbeek, 24 augustus 2017

Plaats een reactie

* Verplicht

Uw naam *
E-mailadres * (Uw gegevens worden met zorg bewaard en niet gepubliceerd of verstrekt aan derden)
Vertificatiesleutel
Captcha
Neem bovenstaande vertificatiesleutel over *
Bericht *