Het aftreden van het kabinet vergroot de kans op een succesvolle hervormingsagenda

Na de massale ‘buikpijn’ tijdens de verhoren van de ondervragingscommissie van Tweede Kamerleden over de Toeslagenaffaire, komen de politieke verantwoordelijkheid en de lessen voor de toekomst aan de orde. De roep om het aftreden van het gehele kabinet wordt luider. Met als onderbouwing: Als hier geen politieke consequenties uit getrokken worden, waar dan nog wel uit? Het aftreden van het voltallige kabinet biedt een uitgelezen kans voor een noodzakelijke hervormingsagenda.

 

De boosheid en verontwaardiging is op vele fronten geuit na de verhoren en het uitkomen van het rapport ‘Ongekend Onrecht.’ Vrijwel iedereen was het erover eens dat zo snel mogelijk de gedupeerden geholpen en gecompenseerd moesten worden. Vanuit de Tweede Kamer (met Renske Leijten en Pieter Omtzigt voorop) werd daar al heel lang op aangedrongen, maar het kabinet kreeg het niet voor elkaar, om de vele individuele casussen in hoog tempo af te handelen. Vlak voor het Kerstreces is het kabinet bezweken voor de druk en kwam met een bedrag van 30.000 euro voor 9.500 gedupeerden. Maar er zijn veel meer gedupeerden. 

 

Als het moet kunnen dingen heel snel

Bij het goedkeuringstraject van coronavaccins was iedereen blij verrast door het hoge tempo van goedkeuring. Normaal duurt dat vele jaren. Voorrang geven aan het coronavaccin, de rest even aan de kant schuiven en een flinke zak geld beschikbaar stellen, doen wonderen. Dat zou ook bij de behandeling van veel individuele gevallen in de Toeslagenaffaire kunnen. Misschien kan de zaak ook bespoedigd worden als de Belastingdienst het proces omkeert. Laat iedere gedupeerde een claim formuleren en zich ondersteunen door een deskundige accountant, advocaat of administrateur. Tot een bepaald bedrag mag de factuur direct naar de belastingdienst. Er ontstaat een claim voor: 1. Ten onrechte niet ontvangen subsidie. 2. Terugbetaling van betaalde boetes. 3. Gederfde inkomsten in de periode dat ten onrechte er geen kinderopvang plaatsvond. 4. Vergoeding voor extra gemaakte kosten. 5. Een schadebonus. Wordt een ondersteuner met een goede reputatie ingehuurd, dan kan een zaak snel afgewikkeld worden. Bij ondersteuners met een minder goede reputatie zal de controle langer duren.

 

Hervormingsagenda

Over het helpen van gedupeerden als stap 1, is iedereen het eens. Maar hoe zal dat zijn bij stap 2? Het opstellen van een hervormingsagenda. Het zou goed zijn dat overheden meer bewust worden van het zijn van een waardegedreven organisatie. De waarden moeten worden opgeschreven en door medewerkers geïnternaliseerd. Onder de ondervraagde topambtenaren hoorde je vaak: ‘dat was voor mijn tijd’ of ‘toen zat ik er nog niet’. Het is al jaren de gewoonte bij de Rijksoverheid om topambtenaren na een paar jaar te wisselen. De vraag is of daardoor de inhoudelijke deskundigheid minder goed wordt gewaarborgd en er een eenzijdige procesmatige kijk wordt ontwikkeld. Wat totaal verdwenen lijkt te zijn in de ambtelijke wereld is ‘de menselijke maat’. Die moet terug in de haarvaten van overheidsorganisaties. En hoe krijg je een cultuur waar het door ambtenaren als plicht wordt gevoeld om ontsporingen aanhangig te maken in de organisatie? Zou een register van meldingen kunnen helpen? En zou zo’n register regelmatig geagendeerd kunnen worden in bijeenkomsten met de politiek verantwoordelijken? 

 

Heruitvinding van de overheidsorganisatie

De Tweede Kamer heeft in de Toeslagenaffaire veelvuldig zonder resultaat gevraagd om informatie. Dat is fnuikend voor een parlementaire democratie gebaseerd op checks and balances.  Wordt het niet tijd voor een grote transparantie-operatie in overheidsland? De Rijksoverheid, maar ook de provinciale- en de gemeentelijke overheid zouden op hun websites moeten publiceren waar ambtenaren mee bezig zijn. Concept nota’s moeten ‘meegelezen’ kunnen worden. Laat ambtenaren zich maar bekwamen in het goed toelichten van de status van een document. Op deze manier kunnen maatschappelijke krachten op tijd hun invloed uitoefenen.  De Toeslagenaffaire geeft alle aanleiding om na te denken over de heruitvinding van de overheidsorganisatie. Zou het niet een interessante operatie zijn om op iedere Nederlandse universiteit een hoogleraar de opdracht te geven om organisatiescenario’s op te stellen voor de ambtelijke organisaties op rijks-, provinciaal en gemeentelijk niveau? Die hoogleraar stelt een team samen om het project uit te voeren. Binnen een jaar moet het project afgerond worden. Daarna is de politiek aan de beurt om de scenario’s te bediscussiëren en keuzes te maken. De universiteiten mogen met elkaar en met Hogescholen samenwerken. De heruitvinding van de overheidsorganisatie is essentieel voor de verdiencapaciteit van Nederland in de toekomst. De middelen zouden uit de daarvoor bestemde geldpot gehaald kunnen worden.

 

Drie stappen na de ‘ramp in slow motion’

Stap 1 is de gedupeerden compenseren en schadeloos stellen. Stap 2 is het opstellen van een hervormingsagenda. En stap 3 is de politieke verantwoordelijkheid. Als stap 1 en stap 2 serieus worden ingevuld, dan past het opstappen van het hele kabinet Rutte daarbij. Als voor het aanbrengen van schade aan burgers door een verdorven ambtelijk-politiek-rechterlijk complex niet voldoende is voor het aftreden van het kabinet, wat dan wel? De vergaande politieke consequentie doet recht aan de geleden schade, biedt ruimte voor het opstellen en uitvoeren van een hervormingsagenda en vergroot de kans op een groot draagvlak. 

Michiel Verbeek, 13 januari 2021

 

 

© 2019 Michelverbeek.nl - webdesign door Landstra & de Groot webdesign