Oktober 2026: voor wie bouwen we de toekomst?

Een scholier zit in een klaslokaal waar het naar binnen regent. Een afgestudeerde rekent uit wat een hogere rente betekent voor zijn studieschuld. Een woningzoekende ziet dat huizen meer opleveren dan hij met werken kan verdienen. Ondertussen belooft kunstmatige intelligentie mogelijkheden die kort geleden ondenkbaar leken. In de krantenberichten die ik in oktober verzamelde, kwamen die werelden steeds naast elkaar te staan. We kunnen steeds meer, maar voor veel mensen wordt het moeilijker om aan hun eigen leven te beginnen. Hoe valt dat te rijmen?



De Franse scholierenprotesten bleven me deze maand bezighouden. Jongeren vragen om behoorlijk onderwijs, bruikbare lokalen en gebouwen waarin je zonder lekkage of ongedierte kunt leren. Heel buitensporig lijkt me dat niet. Toch krijgen hun klachten pas werkelijk aandacht als scholen worden geblokkeerd en de straat onrustig wordt. Vervolgens gaan de gesprekken vooral over ordehandhaving en vernielingen. De oorspronkelijke vraag raakt uit beeld: waarom is er zo lang niet geluisterd? Dat maakt geweld niet aanvaardbaar. Wie een school in brand steekt, beschadigt juist de plek waarvoor leerlingen opkomen. De berichten over scholieren die in tranen stonden bij hun vernielde school laten zien hoe gemakkelijk een protest hun uit handen kan worden geslagen. Maar wie alleen de brandende auto ziet, mist de jaren die eraan voorafgingen. Een democratie die pas reageert wanneer de boel escaleert, leert haar burgers een verkeerde les.


Botsende belangen en achterbansubsidies

Ook uit Italië kwamen verhalen over jongeren die nauwelijks perspectief zien. In Spanje groeit de economie, maar blijft een betaalbare woning voor velen onbereikbaar. Dat is een ongemakkelijke combinatie. We noemen een economie succesvol wanneer de productie stijgt. Een jongere beoordeelt dat succes waarschijnlijk aan de hand van een andere vraag: kan ik met mijn inkomen ergens wonen en een zelfstandig bestaan opbouwen?

Amanda Taub beschreef hoe de belangen van generaties in een vergrijzend Europa steeds sterker kunnen botsen. Ouderen zijn goed vertegenwoordigd in de politiek en hebben begrijpelijke belangen bij pensioen, zorg en behoud van hun bezit. Jongeren hebben investeringen nodig waarvan de opbrengsten vaak verder in de toekomst liggen. Onderwijs kan een jaar worden uitgesteld. Woningbouw ook. De gevolgen verschijnen niet onmiddellijk op de begroting, maar stapelen zich wel op in levens.

Ik behoor zelf tot de oudere generatie. Juist daarom vind ik dat we onszelf mogen afvragen wat we achterlaten. Natuurlijk verdienen ouderen zekerheid. Daar hoort de bereidheid bij om die zekerheid ook voor volgende generaties mogelijk te maken. Bovendien loopt de scheidslijn niet netjes tussen jong en oud. Er zijn ouderen zonder financiële buffer en jongeren met vermogende ouders. Wie alleen naar leeftijd kijkt, mist hoe sterk bezit de kansen verdeelt.

Econoom Aart Gerritsen legde in NRC de vinger op die plek. Ons belastingstelsel bevoordeelt het opbouwen en vasthouden van vermogen, terwijl werken en ondernemen stevig worden belast. Daarmee organiseren we zelf een deel van de scheefgroei waarover we vervolgens klagen. We moedigen jongeren aan initiatief te nemen, maar maken de positie van wie al iets bezit vaak aantrekkelijker dan die van wie iets wil opbouwen.

Daarom spreekt de oproep van Laurens Dassen om naar ‘achterbansubsidies’ te kijken me aan. Fiscale voordelen zijn ooit ingevoerd met een doel. Bereiken ze dat doel nog? Wie profiteert ervan? En wat zouden we met hetzelfde geld kunnen doen voor onderwijs, woningen of verduurzaming? Niet ieder belastingvoordeel kan zomaar verdwijnen en een berekende opbrengst is nog geen vrij besteedbaar bedrag. Maar het is merkwaardig hoe vanzelfsprekend sommige regelingen worden beschermd, terwijl voor publieke voorzieningen telkens opnieuw het bewijs van hun bestaansrecht wordt gevraagd.

Thomas Piketty zette tegenover de zorgen over de Franse staatsschuld de enorme omvang van het particuliere vermogen. Dat vermogen lost een overheidstekort niet vanzelf op. Het maakt wel duidelijk waarom de uitspraak dat ‘het geld op is’ tekortschiet. Geld kan ontbreken op de begroting terwijl het elders in de samenleving ruimschoots aanwezig is. Dan gaat het debat ook over de verdeling van lasten en over wat we gezamenlijk willen financieren.

Dat geldt zeker voor wonen. Migratie vergroot de vraag naar woningen. Dat ontkennen helpt niemand. Maar wie de woningnood terugbrengt tot asielzoekers, maakt het probleem kleiner dan het is en de tegenstellingen groter. Arbeidsmigratie, kleinere huishoudens, bouwkosten en jarenlang gemaakte beleidskeuzes spelen eveneens een rol. Mensen die op dezelfde schaarse woning wachten, hebben de schaarste meestal niet veroorzaakt. De berichtgeving over de huurmarkt liet bovendien zien hoe belangrijk het is om verder te kijken dan het luidste verhaal. Particuliere verhuurders verkopen woningen, terwijl corporaties en andere verhuurders woningen toevoegen. Een landelijk totaal vertelt vervolgens nog niet of er in jouw woonplaats iets betaalbaars beschikbaar komt. Daar zou het gesprek over moeten gaan: welke woningen ontbreken, voor wie, en hoe krijgen we die gebouwd?


Gevoel van tekortgedaan 

Het Sociaal en Cultureel Planbureau beschreef deze maand hoe praktisch geschoolde mensen, met en zonder migratieachtergrond, zich tekortgedaan kunnen voelen. Dat gevoel heeft ook een materiële basis. Minder gunstige kansen op de arbeidsmarkt of woningmarkt en weinig erkenning voor hun bijdrage. Het wordt extra pijnlijk wanneer mensen ervaren dat er voor anderen steeds wel aandacht is. Bas Heijne wees op de politieke aantrekkingskracht van de belofte om zulke verhoudingen om te keren. Wie zich vernederd voelt, kan gevoelig zijn voor iemand die belooft een ander zijn plaats te wijzen. Een vriendelijk pleidooi voor verbinding is daartegen onvoldoende. Er zijn zichtbare verbeteringen nodig: een bereikbaar huis, fatsoenlijk werk, een overheid die antwoord geeft. Tegelijk blijft een duidelijke grens nodig tegen discriminatie. Het onrecht dat iemand ervaart, geeft hem geen recht een ander uit te sluiten. Juist daarom baart het plan om fors op de uitvoering van de rijksoverheid te bezuinigen me zorgen. We lezen over mensen die maanden wachten op een arbeidsongeschiktheidskeuring en over rechters die ingrijpen in vastgelopen asielprocedures. In zulke situaties is de uitvoering de plek waar iemand zijn inkomen, duidelijkheid of toekomstperspectief probeert te krijgen. Daar personeel weghalen zonder eerst het werk eenvoudiger te maken, vergroot het probleem. Natuurlijk kan de overheid beter georganiseerd worden. Vereenvoudig regels, schrap overbodige controles en geef medewerkers ruimte om problemen op te lossen. Technologie kan daarbij helpen. Maar een bezuiniging alvast boeken en hopen dat de verbetering volgt, vind ik een verkeerde volgorde. Het vertrouwen in de overheid wordt voor een belangrijk deel opgebouwd aan de telefoon, bij een loket en in een tijdige beslissing. Het kabinet heeft voor zulke keuzes meerderheden nodig. Dan helpt het niet wanneer een coalitiepartij samenwerking voortdurend beoordeelt op de vraag of ‘links’ er iets mee wint. Laat zien welk probleem je oplost en zoek daar steun voor. Een minderheidskabinet biedt juist de mogelijkheid om voorstellen beter te maken met kennis en ideeën van buiten de coalitie. Die mogelijkheid vraagt om politici die resultaat belangrijker vinden dan het bewaken van hun eigen politieke kamp.


Betrouwbare bescherming

Internationaal wordt dezelfde vraag naar betrouwbare bescherming op scherp gezet. De Amerikaanse druk op het Internationaal Strafhof raakt aan de mogelijkheid om machthebbers aan het recht te houden. Als banken en andere bedrijven uit angst voor sancties hun dienstverlening beperken, kan een rechtbank worden gehinderd zonder dat haar onafhankelijkheid formeel wordt afgeschaft. Europa zal moeten laten zien wat zijn steun aan de internationale rechtsorde praktisch waard is.

Daar hoort ook bij dat we menselijk leed niet langs politieke scheidslijnen verdelen. De slachtoffers van 7 oktober verdienen herinnering en rouw. Het immense Palestijnse leed vraagt om bescherming, recht en verantwoordelijkheid. Mededogen met de ene familie vermindert het verdriet van de andere niet. Juist wanneer de politieke taal verhardt, is het nodig die menselijke ruimte open te houden.


AI en de verbeelding

Gelukkig bracht oktober ook berichten die de verbeelding openden. Over AI die wetenschappelijk onderzoek verandert, bijvoorbeeld. En over landbouwtechnieken die op termijn met minder ruimte en grondstoffen zouden kunnen werken. Verticale landbouw kent nog stevige economische en energetische beperkingen. Elektrolandbouw verkeert in een vroege fase. Toch laten zulke ontwikkelingen zien dat de mogelijkheden van morgen niet vastliggen in de beperkingen van vandaag. Dat geeft hoop, mits we de richting niet uitsluitend overlaten aan bedrijven die hun investeringen willen terugverdienen. Ook een AI-bedrijf dat zichzelf verantwoord noemt, verdient kritische vragen over macht, toegankelijkheid en controle. Wie krijgt betere zorg of beter onderwijs dankzij de technologie? Wie kan ermee aan het werk? En wie beslist over de opbrengsten? Voor het onderwijs zijn dat spannende vragen. Wanneer AI steeds meer intellectuele taken kan ondersteunen, ontstaat ruimte om opnieuw te kijken naar wat jongeren nodig hebben. Kennis blijft onmisbaar om antwoorden te beoordelen. Daarnaast groeit het belang van goede vragen stellen, onderzoeken, samenwerken en verantwoordelijkheid dragen voor wat je maakt. Ik zou leerlingen die mogelijkheden willen laten ontdekken met docenten die hen begeleiden en uitdagen. Het Franse nieuwskanaal HugoDécrypte biedt een mooi voorbeeld van wat er gebeurt wanneer iemand jongeren serieus neemt. Oprichter Hugo Travers zag belangstelling voor de wereld, maar ook een afstand tot de manier waarop traditionele media daarover vertelden. Hij zocht begrijpelijke taal en de platforms waarop jongeren al aanwezig waren. Daar spreekt vertrouwen uit: jongeren willen begrijpen wat er speelt, als je bereid bent het gesprek met hen aan te gaan. Dat vertrouwen kunnen we op veel meer plaatsen organiseren. Een school waar leerlingen invloed hebben op hun leerroute. Een buurt waarin bewoners samen energie opwekken. Een gemeente die woningzoekenden betrekt bij nieuwe woonvormen. Zulke initiatieven lossen de grote conflicten niet in hun eentje op. Ze geven mensen wel ervaring met iets wat in veel oktoberberichten ontbrak: daadwerkelijk iets kunnen veranderen.


De scholier en het lekkende lokaal

Wat mij bijblijft, is die scholier in het lekkende lokaal. We vragen hem zich voor te bereiden op een toekomst vol nieuwe technologie, internationale onzekerheid en grote maatschappelijke opgaven. Dan mag hij van ons verwachten dat we investeren in de plek waar hij daarvoor leert. Dat we luisteren voordat hij de straat op moet. En dat zijn mogelijkheden even zwaar wegen als de belangen van degenen die hun plek al hebben gevonden.

Een samenleving laat haar vertrouwen in de toekomst zien door ruimte te maken voor wie nog moet beginnen. Daar wil ik aan blijven werken.


Michiel Verbeek, 21 november 2026


Terug naar top