Waarom het voortgezet onderwijs systematisch moet investeren in zes menselijke kernvermogens in dit AI tijdperk. Er is een hardnekkige misvatting die ons onderwijs ongemerkt stuurt: dat school vooral een voorportaal van vervolgonderwijs is. En dat de arbeidsmarkt later wel komt. Irina Rets van het Institute of Educational Technology in Engeland laat in haar werk zien hoe riskant die aanname is. In een wereld die sneller verschuift dan onze routines binnen school.

Rets wijst op een dubbel signaal. Aan de ene kant zien we in grootschalige internationale data dat veel jongeren zich onvoldoende voorbereid voelen op het leven na school. Ze twijfelen, voelen onzekerheid en ervaren dat school hen niet altijd leert wat later relevant is. Aan de andere kant is de arbeidsmarkt zelf aan het veranderen door technologie, met name AI (Artificiële Intelligentie). Er verdwijnen niet alleen banen, maar er verschuiven taken en er ontstaan nieuwe rollen. De match tussen wat school vanzelfsprekend oefent en wat de wereld buiten vraagt, staat onder druk, volgens Irina Rets. Daar zit precies de kern van haar boodschap. Dit is geen probleem dat je oplost met één nieuw vak, één projectweek of een inspirerende gastles. Rets pleit voor een whole-school aanpak: loopbaanvorming, vaardigheden en realistische oriëntatie zijn geen bijzaak, maar een ruggengraat die door alle leerjaren en vakken heen loopt. Niet als marketing (wij doen ook iets met toekomstvaardigheden), maar als structureel ontwerp van leren.

Als je dat serieus neemt, dan verandert de vraag. Niet: welke banen moeten we aanleren, maar welke vermogens moeten jongeren beheersen om zich in een veranderende wereld staande te houden, waarde te creëren en richting te kiezen?

School als toekomstwerkplaats

Om positie in te kunnen nemen in een sterk veranderende arbeidsmarkt zijn zes elementen nodig die in het voortgezet onderwijs systematisch aangeleerd zouden moeten worden. Om van een school een toekomstwerkplaats te maken.

1. Jezelf kennen: van leerling naar mens-in-ontwikkeling

Veel onderwijs praat over talent, maar toetst vooral op reproductie. De toekomst vraagt iets anders: jongeren die weten wat hen drijft, waar ze energie van krijgen, waar ze weerstand voelen en hoe ze groeien. Zelfkennis is niet soft, het is navigatievermogen.

Als de arbeidsmarkt beweegt, wordt identiteit belangrijker, niet minder. Wie zichzelf kent, kan keuzes herzien zonder zichzelf kwijt te raken. En wie zichzelf niet kent, wordt speelbal van trends, algoritmes, groepsdruk en toeval.

Praktisch betekent dit: portfolio’s die bewijs verzamelen van groei, gesprekken die niet gaan over punten, maar over patronen en een schoolcultuur die leerlingen taal geeft voor waarden, nieuwsgierigheid en leeraspiraties. Zelfkennis is geen momentopname in leerjaar 3, maar een doorlopende lijn: Wie ben ik? Wat kan ik? Wat wil ik leren? Wat wil ik bijdragen?

2. Permanente leermodus: leren als levenshouding

AI maakt kennis toegankelijker, maar niet automatisch betekenisvoller. De meest waardevolle vaardigheid wordt daarom: blijven leren, snel, bewust en met richting. Niet omdat iedereen alles moet kunnen, maar omdat taken verschuiven en tools veranderen.

Permanente leermodus is meer dan ‘growth mindset’ op een poster. Het is de discipline van leren: feedback kunnen gebruiken, mislukkingen kunnen analyseren, strategieën kunnen kiezen en weten wanneer je hulp moet vragen. In een AI-tijdperk is dit extra belangrijk. Als een systeem je binnen tien seconden een antwoord geeft, moet jij het vermogen hebben om na te gaan: begrijp ik dit? klopt dit? wat mis ik?

Scholen die leermodus serieus nemen, ontwerpen ruimte voor iteratie: verbeteren, herschrijven, opnieuw proberen, verfijnen. Niet als uitzondering, maar als normaal leren.

3. Vraagstukken doorgronden: van antwoord naar begrip

Rets’ analyse raakt een pijnlijke waarheid: jongeren leven in een informatiestroom die hen vooral verleidt tot snelle conclusies. Maar de toekomst, of je nu in zorg, techniek, bestuur of ondernemerschap belandt, vraagt mensen die kunnen vertragen: het vraagstuk echt begrijpen.

Vraagstukken doorgronden betekent: het probleem scherp formuleren, context verzamelen, bronnen beoordelen, aannames herkennen, alternatieven vergelijken, en keuzes verantwoorden. Dat is exact het soort denken dat AI niet voor jou kan doen, omdat het juist draait om doel, waarden, context en verantwoordelijkheid.

Hier moet school dus geen extra hoofdstuk voor vrijmaken, maar het hart van leren herijken. Dus minder ‘wat is het juiste antwoord’, meer ‘hoe kom je tot een verantwoord oordeel’. Elk vak kan hierin oefenen, maar vakoverstijgende thema’s en projecten zijn hier zeer geschikt voor.

4. Omgaan met anderen: de menselijke voorsprong

Wie denkt dat AI vooral vraagt om meer techniek, ziet over het hoofd waar werk écht over gaat: samenwerking, afstemming, vertrouwen, conflicthantering, perspectieven wegen. Rets’ bredere lijn en ook haar onderzoek naar taal en kansen in de arbeidsmarkt herinnert ons eraan dat werk een sociaal systeem is. Woorden doen ertoe. Frames doen ertoe. Toegang doet ertoe. Communiceren, samenwerken, kritisch denken, reflecteren, creativiteit en karaktervorming zijn daarom geen ‘21e-eeuwse extraatjes’. Ze zijn de kern van menselijk werk. Juist omdat AI steeds meer individuele productie faciliteert, wordt het onderscheidend vermogen: samen betekenis maken.

Dat vraagt oefening van empathie,  feedback geven zonder te beschadigen, feedback ontvangen zonder te verharden, groepsprocessen begrijpen en verantwoordelijkheid nemen. En ja: ook karaktervorming, niet als moralistische les, maar als dagelijkse routine in gedrag en cultuur.

5. Ondernemerschap in het AI-tijdperk: waarde creëren met verantwoordelijkheid

Ondernemerschap is niet: leer een businessplan schrijven. Ondernemerschap is: kansen zien, initiatief nemen, experimenteren, falen, verbeteren. Het lef hebben om iets te maken dat werkt voor echte mensen. AI verlaagt de drempel om te maken: teksten, prototypes, ontwerpen, analyses. Dat maakt ondernemerschap toegankelijker, maar ook lastiger. Je kunt snel iets produceren dat overtuigend klinkt en toch onjuist, oneerlijk of schadelijk is. Daarom hoort ondernemerschap in dit tijdperk altijd samen te gaan met verantwoordelijkheid: voor data, voor privacy, voor eerlijkheid, voor impact. In school betekent dit: werken met echte opdrachtgevers, echte gebruikers, echte feedback. Projecten waarin leerlingen waarde leren creëren en tegelijk leren waar de grenzen liggen: wat mag, wat klopt, wat werkt, wat deugt.

6. AI- en informatiegeletterdheid: niet ‘gebruik de tool’, maar ‘begrijp het spel’

Als je één element expliciet moet maken omdat het anders verdwijnt, is het AI-geletterdheid. Het is het aanleren van houding en oplettendheid: bronkritiek, verificatie, transparantie, bias herkennen en weten wat je wel en niet aan een systeem uitbesteedt.

Het doel is niet dat leerlingen de beste promptschrijvers worden. Het doel is dat ze autonome denkers blijven in een wereld vol synthetische overtuigingskracht. Dat ze leren: AI kan helpen, maar ik blijf verantwoordelijk voor waarheid, kwaliteit en consequenties.

De school als ecosysteem: wat Rets ons eigenlijk zegt

De kracht in het denken van Rets is dat ze de oplossing niet neerlegt bij één docent of één methode. Ze wijst naar het systeem: loopbaanvorming, werkgeverscontacten, realistische beelden van werk en het ontwikkelen van vaardigheden moeten structureel worden georganiseerd, liefst met gelijke toegang voor alle leerlingen.

De zes elementen bieden een curriculum dat niet meehobbelt met de waan van de dag, maar een fundament legt onder onzekerheid. Ze maken van het voortgezet onderwijs geen ‘sorteermachine’, maar een plaats waar jongeren leren:

• zichzelf te begrijpen,
• te blijven leren,
• vraagstukken te doorgronden,
• met anderen te bouwen,
• initiatief te nemen,
• en kritisch en verantwoord met AI om te gaan.

Dit is geen radicale breuk met onderwijs; het is een herprioritering. Minder doen alsof de wereld stabiel is. Meer leerlingen opleiden tot mensen die stabiliteit kunnen scheppen in verandering. En misschien is dit wel de grootste belofte die het voortgezet onderwijs vandaag kan doen: wij leiden je niet op voor één baan, maar voor een leven waarin je steeds opnieuw kunt kiezen, leren, bijdragen en koers houden, met of zonder AI.

Michiel Verbeek