Nederland is een van de weinige landen in de wereld waar al op 11/12-jarige leeftijd geselecteerd wordt wie naar welk vervolgonderwijs mag. Veel andere landen kennen systemen waar die selectie pas op 15 of 16-jarige leeftijd plaatsvindt. Al decennia wordt geageerd tegen die vroege selectie, maar zonder resultaat. Hoe komt dat? En wat kunnen we doen?

Het rapport Later Selecteren, Beter Differentiëren van de Onderwijsraad uit 2021 deed een dapper pleidooi om de vroege selectie af te schaffen en alle leerlingen na de basisschool warm over te dragen aan het voortgezet onderwijs. ‘Iedere leerling moet zich vanuit zijn capaciteiten kunnen ontwikkelen, leren en een diploma kunnen behalen. Dat geldt voor zowel de meer begaafde, vroegrijpe en snel lerende kinderen, als de minder vlot of goed lerende jongeren en de laatbloeiers. Bied vanaf de basisschool flexibeler onderwijs aan dat meer recht doet aan verschillen tussen leerlingen’, staat in het rapport uit 2021. Het vergt wel een structuurwijziging. Het leerstofjaarklassensysteem waarin leerlingen van dezelfde leeftijd bij elkaar in de klas zitten, die allemaal dezelfde stof moeten doorploeteren en losse vakken volgen met docenten die vooral zenden, zou aan de kant moeten. Alle scholen moeten ‘om’ volgens de Onderwijsraad. Er is ook een sterke maatschappelijke reden om het onderwijs aan te passen volgens de Onderwijsraad:  ‘Onderwijsstelsels met een vroege selectie zijn over het algemeen ongunstig voor loopbanen, leerprestaties en niet-cognitief functioneren (bijvoorbeeld socialisatie en motivatie) van leerlingen. Ook blijkt dat vroege selectie naar een sterk gedifferentieerd voortgezet onderwijs zoals Nederland kent, nadelig is voor gelijke onderwijskansen. Vroege selectie pakt niet goed uit voor leerlingen met een verjaardag vroeg in het schooljaar, leerlingen met een minder gunstige sociaaleconomische achtergrond en laatbloeiers.’ 

Eddie Denessen gaat verder

Hoogleraar Eddie Denessen heeft in 2021 meegeschreven aan het advies. In 2025 heeft Denessen een bijdrage geleverd aan het boek Voorbij de Meritocratie. Daarin pleit hij voor kansengelijkheid niet zozeer op te vatten als gelijke kansen op het halen van een diploma, maar op het realiseren van gelijke ontwikkelingskansen. Daarbij gaat het niet primair om de kans op een diploma met een hoge economische opbrengst, maar om de kans zich te ontwikkelen op een manier die recht doet aan eigen: talenten; interesses; nieuwsgierigheid; kwaliteiten; voorkeuren; maatschappelijke betrokkenheid en ideeën over een betekenisvol leven. Sommige talenten leveren misschien geen hoog inkomen of grote status op, maar zijn daarom niet minder waardevol. Onderwijs zou de ontwikkeling daarvan niet moeten ontmoedigen omdat ze laag scoren op de meritocratische ladder. Denessens eerste voorstel is het meest radicaal: gebruik geen gestandaardiseerde toetsen en geef geen basisschooladviezen op basis van prestaties wanneer die instrumenten dienen om leerlingen te ordenen en te selecteren. Denessens tweede maatregel vormt de kern van zijn alternatief: differentieer naar interesse en richting, niet naar algemeen prestatieniveau. Dat betekent dat leerlingen niet eerst worden verdeeld in vmbo-, havo- en vwo-leerlingen, waarna zij binnen die niveaus een vakkenpakket kiezen. Zij zouden veel langer samen onderwijs volgen en geleidelijk routes kiezen op basis van: interesses; soorten vraagstukken; inhoudelijke voorkeuren; gewenste beroeps- of ontwikkelingsrichtingen; persoonlijke mogelijkheden. Voor het vervolgonderwijs denkt Denessen aan instellingen die zijn georganiseerd rond een vakgebied of maatschappelijk domein en die opleidingen op verschillende manieren en met verschillende eindprofielen aanbieden. 

Eddie Denessen schets een uitdagend en aantrekkelijk perspectief. Om dat perspectief dichterbij te brengen moet het hele onderwijsstelsel op de kop, omdat een zachte overgang van basisschool naar het middelbaar onderwijs dwingt om die tussenruimte tussen basisschool en vervolgonderwijs anders in te richten. Differentiëren in een klas van 30 leerlingen zal onherroepelijk leiden tot een groepje leerlingen die bezig zijn met vmbo-stof, een groepje met havo stof en een groepje met vwo stof. Dit vooruitzicht is een gruwel voor docenten. En dat is volkomen begrijpelijk. Het alternatief is de organisatie van een persoonlijk leerpad in verbondenheid met een heterogene groep leerlingen. En daar zit de bottleneck voor de noodzakelijke verandering van het voortgezet onderwijs. Zo’n grote transitie wordt gevreesd door veel docenten, bestuurders en onderwijsadviseurs. Daarin kan veel fout gaan. 

Er is een goed voorbeeld

En toch is er een voorbeeld waar de kinderziekten uit zijn na 13 jaar ervaring. En dat is Agora onderwijs. Bij binnenkomst op Agora gaat het basisschooladvies in de la en start een zoektocht naar challenges, die passend is voor iedere individuele leerling. Een coach op Agora begeleidt een vaste groep van 15 tot maximaal 20 leerlingen alle dagen van de week. Dan is het begeleiden van leerlingen met soms 20 verschillende challenges goed te doen. Naast individuele challenges zijn er groepjes leerlingen die samen een challenge uitvoeren. Wat is een challenge? Een onderwerp dat de leerling wil onderzoeken. Dat kan te maken hebben met een passie van een leerling, het kan een maatschappelijk onderwerp zijn, maar het kan ook te maken hebben met een onderdeel van een traditioneel vak. Challenges lopen uiteen van groot naar klein en zijn soms eenvoudig en soms complex. Challenges op Agora variëren van gitaar leren spelen, een rap schrijven, uitzoeken hoe waterstof werkt tot een boek schrijven, een kart bouwen, wijn maken. The sky is the limit. Iedere challenge wordt planmatig begeleid. De coach bespreekt eerst het waarom en het doel van de challenge. Dan wordt er gekeken wat er nodig is om de challenge uit te voeren. Heeft de leerling hulp nodig van andere leerlingen, vakdocenten of externen. Er wordt een planning gemaakt, er worden afspraken gemaakt over de eindpresentatie en de wijze waarop het geleerde gecheckt wordt. Dan kan de uitvoering starten. De leerling gaat aan de slag met iets dat gebaseerd is op eigen nieuwsgierigheid en motivatie, de meest belangrijke elementen voor effectief leren. Een challenge kan een paar dagen duren, maar ook weken of maanden. De coach is dagelijks aanspreekbaar voor hulp en het in de gaten houden van de voortgang. De coach zorgt ervoor dat de leerling aan de slag gaat met iets dat goed aansluit bij de eigen competenties van de leerling en kan sturen op uitdagingen in de zone van naaste ontwikkeling. Na de afronding van de challenge vindt een presentatie plaats. Soms alleen voor de coach, maar soms ook voor de eigen groep of een bredere groep leerlingen en soms voor ouders, familie en betrokken externen en mensen uit de buurt van de school. De buren krijgen op die manier de kans om de school naar binnen te gaan en te ervaren wat die leerlingen de hele dag uitspoken. 

Na de afronding van een challenge wordt er een nieuwe challenge opgestart. De coach bewaakt de onderwerpkeuze van de leerling. Op Agora worden challenges uit verschillende werelden gekozen: de maatschappelijke-, de wetenschappelijke-, de kunstzinnige-, de sociaal-ethische- en de spirituele wereld. En de coach heeft bij de begeleiding van een challenge de nieuwe kerndoelen van de overheid in het achterhoofd. Bij het coachen van de leerling wordt rekening gehouden met die kerndoelen. Welke kerndoelen worden in deze challenge afgedekt? En dat wordt keurig vastgelegd in een leerlingvolgsysteem. 

De beste stap naar het perspectief van Eddie Denessen is dat ouders, kinderen, jongeren en docenten dichtbij huis de kans krijgen om voor een Agora te kiezen. Dat zal langzamerhand de mammoettanker van ons onderwijsstelsel van koers doen veranderen. 

Michiel Verbeek